बनावट के आधार पर
रूढ , यौगिक , योग रूढ
उत्पत्ति के आधार पर
तत्सम, तत्सम, देशज , विदेशज , संकर
परम्परागत तत्सम
जो शब्द दो शब्दों से मिलकर बना है ‘ तत् + सम्’ जिसका अर्थ है उसके समान . हिंदी में बहुत से शब्द संस्कृत से आ गए हैं और आज भी संस्कृत के मूल शब्द की भाँति हिन्दी में प्रयुक्त होते हैं।
तद्भव शब्द-
ऐसे शब्द जो स्त्रोत भाषा के शब्दों से विकसित हुए हैं। चूँकि ये शब्द संस्कृत से चलकर पालि- प्राकृत – अपभ्रंश से होते हुए हिन्दी तक पहुँते हैं।
विभिन्न प्रतियोगी परीक्षाओं में पूछे गए महत्वपूर्ण तद्भव-तत्सम प्रश्न, ( Hindi Question asked in various competitive exams)
तत्भव – तत्सम शब्द
| तद्भव | तत्सम | तद्भव | तत्सम |
| घोड़ा | घोटक | काम | कर्म |
| फुर्ती | स्फूर्ति | कान्ह | कृष्ण |
| गेहूँ | गोधूम | मुँह | मुख |
| आँसु | अश्रु | अधेरा | अंधकार |
| कुत्ता | कुक्कुर | खीर | क्षीर |
| मोर | मयूर | सफेद | श्वेत |
| भौजाई | भ्रातृजाया | मेह | मेघ |
| भौंरा | भ्रमर | जेठ | ज्येष्ठ |
| कन्धा | स्कन्ध | उबटन | उद्वर्तन |
| केला | कदली | पसीना | प्रस्विन्न |
| कपास | कर्पास | ओझा | उपाध्याय |
| चाँद | चन्द्र | विआह | विवाह |
| काम | कर्म | कान्ह | कृष्ण |
| काज | कार्य | अच्छर | अक्षर |
| परीछा | परीक्षा | दूध | दुग्ध |
| असीस | आशीष | करोड़ | कोटि |
| परख | परीक्षा | आँख | अक्षि |
| साखी | साक्षी | आम | आम्र |
| ईंट | इसिका | कौआ | काकः |
| खेत | क्षेत्र | आँसू | अश्रु |
| शिस्य | शिष्य | दाहिना | दक्षिण |
| पसीना | प्रस्विन्न | कंकन | कंकण |
| भभूत | विभूति | मौत | मृत्यु |
| गँवार | ग्रामीण | कान | कर्ण |
| साखी | साक्षी | सावन | श्रावण |
| भगत | भक्त | भौहं | भ्रू |
| मक्खी | मक्षिका | बांसुरी | बंसी |
| सरसों | सर्षप | बच्चा | वत्स |
| मक्खन | म्रक्षण | क्षीर | खीर |
| दूध | दुग्ध | कोयल | कोकिला |
| कान | कर्ण | बन्दर | वानर |
| दरसन | दर्शन | गेहूँ | गोधूम |
| मुँह | मुख | पसीना | प्रस्विन्न |
| अंगोछा | अंगप्रोछा | अच्छत | अक्षत |
| उछाह | उत्साह | ओखली | उलूखल |
| किसन | कृष्ण | काठ | काष्ठ |
| क्रोधी | क्रुद्ध | गेहूँ | गोधूम |
| गिद्ध | गृध्र | चौदह | चतुर्दश |
| जुगति | युक्ति | तुरंत | त्वरित |
| दही | दधि | गाय | गो |
| नेह | स्नेह | प्रथ्वी | पृथ्वी |
| बहिन | भगिनी | आँख | अक्षि |
| सेठ | श्रेष्ठी | साखी | साक्षी |
| ससुर | श्वसुर | सांवां | श्यामक |
| साँवला | श्यामल | अठारह | अष्टादश |
| आज | अद्य | उजाला | उज्जवल |
| कपूत | कुपूत्र | कारज | कार्य |
| काठ | काष्ठ | क्रोधी | क्रुद्ध |
| गेहूँ | गोधूम | गिद्ध | गृद्ध |
| कुटुम्ब | कुटुम | खेत | क्षेत्र |
| गदहा | गर्दभ | घोडा | घोटक |
| छेद | छिद्र | जौ | यव |
| तीरथ | तीर्थ | दरसन | दर्शन |
| नाक | नाक्र | पहुना | प्राघूर्ण |
| पुरुषारथ | पुरुषार्थ | बछड़ा | वत्स |
| बहु | वधू | बहेड़ा | विभीतक |
| भौं, भोंह | भ्रू | मानुस | मनुष्य |
| सुहाग | सौभाग्य | संयासी | सन्यासी |
| साहित्यक | साहित्यिक | सपना | स्वप्न |
| सबद | शब्द | अछाह | उत्साह |
| उसास | उच्छावास | कंगन | कंकण |
| केवट | कैवर्त | गाँव | ग्राम |
| गाभिन्न | गर्भिणी | कोयल | कोकिल |
| अठारह | अष्टादश | कोढ़ी | कुष्ठी |
| खार | क्षार | गवैया | गायक |
| घड़ा | घट | चाँदनी | चंद्रिका |
| चना | चणक | चूमना | चुम्बन |
| चोरी | चौर्य | घड़ी | घटिका |
| चितेरा | चित्रकार | जनेऊ | यज्ञोपवीत |
| तीखा | तीक्ष्ण | तालाब | तड़ाग |
| थामना | स्तम्भन | तमोली | ताम्बूलिक |
| दामाद | जामाता | दुबे | द्विवेदी |
| नाई | नापित | दाढ़ी | दृंष्टिका |
| नेवता | निमंत्रण | पाती | पत्रिका |
| पाहुन | प्राघूर्ण | पानि | पाणि |
| पसीना | प्रस्विन्न | पीठ | पृष्ठ |
| पीढ़ा | पीठ | बसेरा | वासगृह |
| भूख | बुभुक्षा | बकरा | वर्कर |
| बहनोई | भगिनीपति | भांजा | भागिनेय |
| मेढ़क | मण्डूक | मछली | मत्स्य |
| महुआ | मधूक | सुई | सूचिका |
| मूँछ | श्मश्रु | मिठाई | मिष्टि |
| यहाँ | अत्र | ससुरालय | श्वसुरालय |
| हरड़ | हरीतकी | होली | होलिका |
| हिरन | हरिण | सौत | सपत्नी |
| साँवला | श्यामल | सांड | षण्ड |
| सत्तू | सक्तु | सींग | श्रृंग |
| सुआ | शुक | हिय | ह्रदय |
| सियार | श्रृंगाल | रूठा | रूष्ट |
| रास | राशि | लाज | लज्जा |
| लोहार | लौहकार | अंगुरी | अंगुलि |
| अहेर | आखेट | अटारी | अट्टालिका |
| अर्धा | अर्द्ध | अनसन | अनशन |
| आठ | अष्ट | आँवां | आपाक |
| आरसी | आदर्श | औंधा | अवमूर्ध |
| खेत | क्षेत्र | खत्री | क्षत्रिय |
| खप्पर | खर्पर | गाहक | ग्राहक |
| गात | गात्र | चक्का | चक्र |
| छति | क्षति | जमुना | यमुना |
| चौथा | चतुर्थ | ताव | ताप |
| दही | दधि | दीठि | दृष्टि |
| मुदरी | मुद्रिका | ||
तत्सम- तद्भव शब्द, विभिन्न परीक्षाओं में पूछे गए तत्सम- तद्भव शब्द, IMPODRTANT QUESTIONS FOR TATSAM TADBHAV SHABD, … का …. शब्द बताइए
वर्णमाला तथा विराम चिन्ह | संज्ञा | सर्वनाम | सन्धि | समास | अनेकार्थी शब्द | विलोम शब्द | रस | छन्द | अलंकार | हिंदी व्याकरण |